Over leven en het diepvries erwtjes perspectief.

Over leven. 
Overleven is van levensbelang. Het is de meest basale vereiste voor niet-sterven. Dat spreekt voor zich. Maar wat als ik jou vraag over leven. Weet jij dan wat jouw échte leef tijd is?

Tijdens een prachtige aflevering van zomergasten afgelopen jaar, benadrukte relatie filosoof en therapeut Ester Perel het verschil tussen niet-dood zijn en leven. Dat raakte mij enorm. En deed me beseffen hoe ‘standje overleven’ levens kan beheersen, ook wanneer we dat niet gewaar zijn. In dit stuk ga ik:

1) dieper in op de overleef-cyclus.
2) introduceer ik het diepvrieserwtjes perspectief.
3) doe ik suggesties hoe we in relatie tot elkaar én onszelf kunnen leren ontdooien.

Met als doel smeltwater te creëren, en voluit te leven.

Overleven. 
Wanneer er sprake is van acuut (levens)gevaar zet alles in jou zich schrap. In de wetenschap wordt dit ook wel de Fight or Flight Response genoemd: een verdedigingsmechanisme voor het eerst onderzocht door Walter Cannon (1920). De fysioloog beschreef toen hoe dieren reageren op bedreigingen. Hiervan weten we inmiddels, zoals waarschijnlijk ook bij jou bekend, dat dit ook bij mensen optreedt.

Facts. 
Voor ik verder in ga op mijn voor de lezer misschien nog wat vergezochte erwtjes perspectief, eerst nog even de feiten op een rij. Bij een Fight or Flight response is er sprake van een acute stress reactie van het centrale zenuwstelsel. Hierbij komt cortisol en adrenaline vrij. Je bloeddruk en hartslag gaan omhoog. Kippenvel. Scherpere zintuigen. Terwijl je gevoeligheid voor pijn tijdelijk daalt. In deze staat van Hyper Arousal bereid je je voor op de confrontatie (Fight) of op het ontwijken ervan (Flight). Zodra het gevaar geweken is produceert je lijf endorfines en dopamine om de balans te herstellen. Als het goed is tenminste (!) en je lichaam de opgebouwde spanning daadwerkelijk weet te ontladen. Denk aan een dier dat je ziet trillen wanneer het (levens)gevaar geweken is 'waarmee het letterlijk de spanning van zich afschudt', zoals Peter Levine al jaren geleden omschreef in zijn boek over lichaamsgerichte traumaverwerking: ‘de tijger ontwaakt’ (1997).

Freeze and Fake. 
Fight or Flight zijn niet de enige reacties die kunnen optreden. Er wordt ook beschreven dat wanneer -een dier- in deze staat niet adequaat weet te handelen er instinctief ook sprake kan zijn van verstijving of bevriezing (Freeze). De beelden die hierbij in mij opkomen zijn die van een gecamoufleerd dier ‘trying to hide in plain sight’. Of heel stil op zijn rug. Pootjes omhoog: ‘I play Dead’, zoals Björk al bezong. Volgens onderzoekers is dit fenomeen zeldzamer.

Ik pleit er echter voor dat wanneer wij ‘geciviliseerde mensen’ ons in een onveilige, bedreigende situatie wanen, juist dit bevriezen hetgeen is wat zich -al dan niet bewust- bijna altijd intern voltrekt. Ook als dat niet is wat we direct zien of gewaar zijn. Noem het micro bevriezinkjes: als diepvries erwtjes ;). Maar desalniettemin: koud en hard en je hoeft echt geen prinses te zijn om daar last van te ondervinden.

Ter illustratie: neem een vergadering waar iemand* jouw idee op een misschien wel subtiel neerbuigende manier afkraakt… Nee, we slaan elkaar vervolgens niet de meteen hersens in. Nee, je trekt geen sprintje naar de plantenbak om je achter te verstoppen. Nee, je gaat niet op je rug liggen. Ledematen misleidend in de lucht. Maar de ervaren dreiging voor jouw (reptielen)brein is levensecht. De acute staat van -enige vorm van- fysieke Hyper Arousal ook.

En let wel: óók terwijl de reactie Uiterlijk misschien niet zo lijkt vindt er Innerlijk Bevriezing plaats.

Om maar eens wat te noemen:

◊ Óók wanneer er op het oog ‘teruggevochten’ wordt door bijvoorbeeld de discussie aan te gaan (rationeel strijdtoneel).

◊ Óók wanneer er gedaan wordt alsof het je niet raakt (ijskoning(in).

◊ Óók op de momenten dat je je er met een (gemaakte) glimlach of grap vanaf maakt (..hij was maar een clown).

◊ Óók wanneer je je meteen 'onderwerpt' en je idee laat varen (liever 'vriendjes' dan vijanden)

Freezed Faking: FF. 
Ik zou voor dit soort reacties een gecombineerde F willen introduceren: de (uiterlijke) Fake response waarbij er parallel sprake is van de (innerlijke) Freeze. Hierbij ‘verlies’ je ogenschijnlijk niet en overleef je. Ja. Maar de vraag is wat dat in the long run alsnog doet met jou? Met ons? Met de sfeer? En met jouw levendigheid? Wat doet de subtiele bevriezing met je, die zich dieper in jouw wezen alsnog voltrekt?

Gevolgen Freezed Faking. 
Al deze kleinere en grotere** bevriezingen samen (**die mensen -in meer of mindere mate- ook allemaal meemaken in hun leven), met de bijbehorende spanning nestelen zich traag maar gestaag in jouw gestel. En het nare is dat deze spanning vaak niet de kans krijgt compleet af te nemen.

Wij mensen schudden namelijk deze spanning niet op natuurlijke wijze van ons lichaam af, zoals in de dierenwereld. Wij blijven piekeren, malen, redeneren: ‘I should have, could have, would have’. We maken onszelf en/of onze opponent fout of we maken er komedie van. Zo construeren we (Fake?) verhalen die genoeg -en steeds meer gaan kloppen met de externe werkelijkheid. Vervolgens gaan we onszelf hier mee identificeren. We lopen door, met al die koude, harde diepvrieserwtjes diep in onze binnenzak.

Tot het keerpunt dat (sluimerend of met een mokerslag) de bevroren spanning naar buiten komt. We herkennen deze aan onze zwakke plekken, pijnlijke nekken, hartkloppingen, kramp in de kaken, slaapproblemen, somberheid, drank- en drugs (mis)gebruik. Of zelfs overspannenheid, Burn-out, hoge bloeddruk, algehele malaise, eenzaamheid, depressieve klachten. En dan is de stress-cirkel rond: dit alles doet een terugkerend appèl op onze overleef-stand, die Hocus Pocus Pilatus Pas, chronisch geworden is.

Tijdsgeest & van overleven naar over leven. 
Daarbij leven we in een tijd overvol van prikkels, de waan van de week en een (ook verinnerlijkte) prestatiecultuur (en je raadt het al. Man o Man: bákken diepvrieserwtjes zijn hier zowel oorzaak als gevolg van..). Dit alles maakt dat we vaak voelen ‘geleefd te worden’. Zowel de media als wijzelf lopen hier van over, toch? Dit in combinatie met de chronische overleef-stand waarover ik net schreef maakt dat er bar weinig ruimte over blijft voor échte leef tijd.

To end, for now: We zijn -nog- niet dood (gelukkig!!!). Maar er is een verschil tussen niet-dood zijn en leven(dig zijn), zoals relatie therapeut Esther Perel zo prachtig en raak omschreef tijdens haar interview bij zomergasten (2018).

Ik wil dan ook iedereen uitnodigen na te denken over leven.

◊ Hoe staat het met jouw échte leef tijd? Met de kwaliteit er van?

◊ Kun jij er volmondig Ja op zeggen dat je levend bent en benoemen waaraan je dat (nu) merkt?

◊ Ik wil je vragen jouw eigen innerlijke bevriezing –en die van anderen- te leren herkennen (en keep in mind: misschien/vaak zijn het heel oude erwtjes, waar steeds meer ijs omheen is gekomen). Mocht je dat al doen: YESSS!

◊ Ook wil ik je vragen de uiterlijke reactiepatronen die daar op volgen te zien voor wat ze zijn: diepvrieserwtjes ofwel overlevingsmechanismen (afweer) gevuld met (verstopte) stress en angst. Precies dat. Niet meer. Niet minder.

◊ Tot slot wil ik iedereen vragen een liefdevolle lans te breken daar met zijn allen met zorg en precisie doorheen te prikken (heb je wel eens een erwtje met je vork proberen te prikken? Ik bedoel maar..). En ontdooien die handel! Dat doet vast maar even pijn ;).

Levensliefs, Marieke | www.hideorseek.nl

*'iemand' = die 'iemand' uit het voorbeeld van de neerbuigende opmerking kan iedereen zijn natuurlijk, dus ook jijzelf. Vast niet letterlijk op dezelfde wijze, maar weet/merk jij wanneer je iets doet of zegt dat bij een ander een diepvrieserwtje raakt (of maakt)? En besef je je dat die 'iemand' ook een diepvriesvoorraadje heeft aangelegd, wat aan het woord kan zijn? Ik zou dan ook graag voorbij 'de schuld vraag' naar onszelf, de ander en onze erwtjes willen kijken.

Note van de auteur: mijn pleiten is voor mij origineel en het resultaat van de vele opleidingen die ik afgelopen jaren gedaan heb, boeken die ik heb gelezen, gesprekken die ik heb gevoerd met inspirerende mensen en mijn eigen gedachtenspinsels. Ik heb me beperkt in mijn bronnen onderzoek, terwijl er natuurlijk ontzettend veel onderzoek wordt gedaan naar overlevingsmechanismen, stress en relaties. En er minstens zoveel over wordt geschreven. Dus mocht je relevante overeenkomstige spinsels hebben of literatuur kennen, feel free to let me know. Ben er erg nieuwsgierig naar!

Bronvermelding:

Peter A. Levine, de tijder ontwaakt (1997 eerste druk, 2014 9e druk)

Walter Cannon: Fight or Flight theory (1920)

Björk: I play dead (1993)

Esther Perel in Zomergasten (2018)